काठमाडौं । नेपालजस्तो कृषिप्रधान देशमानागपञ्चमीको महत्व केवलधार्मिक परम्परासँगमात्रसिमित छैन, यस पर्वले प्रकृति, पर्यावरण र जीव–जन्तुहरूप्रतिको सहअस्तित्वको बोध पनि गराउँछ। प्रत्येक वर्ष साउन शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यो पर्व सर्पहरू, विशेष गरी ‘नाग’हरूप्रतिश्रद्धा प्रकट गर्ने परम्पराको प्रतीक हो।
हिन्दू धर्म अनुसार, सर्पलाई देवता सरह मानिन्छ, र नागपञ्चमीको दिन उनीहरूको पूजा गरी सृष्टिमा व्याप्तअदृश्य सन्तुलनप्रति सम्मानव्यक्त गरिन्छ । यसै सन्दर्भमा कुराकानीमा पण्डित- भागवत वाचक वरदान थपलियाले हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा सर्पलाई शक्तिशाली, संरक्षणकारी तथा सहकारी जीवका रूपमा चित्रण गरिएको बताए । उनकाअनुसार विशेषगरी ‘शेषनाग’लाई भगवान विष्णुको शैयाको रूपमा र ‘वासुकी’नागलाई समुद्रमन्थनका बेलामावासुको रूपमा चित्रण गरिएको छ ।
यस्तै ‘अनन्त’, ‘पद्म’, ‘महापद्म’, ‘तक्षक’, ‘कर्कोटक’, ‘शंख’ र ‘कुलिक’ आठवटा प्रमुखनागहरूको पूजानागपञ्चमीमा गरिन्छ। यी आठ नागहरूलाई अष्टनाग भनिन्छ।नागहरूलाई वर्षा, उत्पादन शीलता, सहकाल र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। वर्षा ऋतुको मध्यमामनाइने नागपञ्चमीले यीनै प्रतीकहरूको संरक्षण र स्मरण गराउँछ।
चट्याङ, सर्पदंश, रोग र दुर्भाग्यबाट बच्नकालागिनागको पूजा गरिन्छ भन्ने जनविश्वास पनि रहेको थपलियाको भनाई छ । थपलियाले सर्पहरू, विशेषगरी नागहरू केवलधार्मिक कारणले मात्रहोइन, पारिस्थितिक सन्तुलनकायम राख्नपनिअत्यन्तै महत्वपूर्ण हुने भन्दै कृषि प्रणालीमा बाँदर, मुसा, झिंगा, भ्यागुता जस्ता जीवहरूको नियन्त्रणमा सर्पहरूको भूमिका रहने बताए ।
सर्पहरू मुसा, भ्यागुता, किराफट्याङग्राखाएर बालीहरूलाई नोक्सान गर्न नदिने महत्त्वपूर्ण जीवपनिहुन् ।यसरी हेर्दा सर्पहरूले पारिस्थितिक प्रणालीमा प्राकृतिक सन्तुलनकायम राख्न योगदान दिन्छन्, जसको प्रत्यक्षफाइदाकिसानलाई र अन्ततः समग्र समाजलाई पुग्छ। यो बुझाइ पनि नागपञ्चमी मनाउनुको एउटा वैज्ञानिक कारण हो ।
उनका अनुसार नागपञ्चमीको दिनबिहानै घरको ढोकामा, भित्तामावाकागजमानागको चित्र कोर्ने वा टाँस्ने चलन छ,कतिपय स्थानहरूमा माटोले नाग बनाइन्छ, त्यसपछि नागको पूजाकालागिलाजा (धानको फूल), दुबो, अक्षता (चामलमा घिउ र सिंदूर मिलाएर बनाइएको), चन्दन, श्रीखण्ड, दुध, दही र मह अर्पण गरिन्छ।
धेरै ठाँउमा दुधसिधै नागलाई नचढाई चामलपिसेर बनेको पिठो अर्पण गरिन्छ। नागलाई दुध चढाउनु पूजामात्रनभई, नागको प्रिय वस्तु दिनु पनिहो । त्यसैले पूजा गर्ने बेलामानागको भावबुझ्ने प्रयास पनिगरिन्छ। उनले नागपञ्चमीको विशेषपक्षमध्ये एउटा नागको असर हाम्रो जीवनमा कसरी पर्छ भन्ने कुरापनि रहेको पनिउल्लेख गरेका छन् ।
हिन्दू ज्योतिषशास्त्रमा‘कालसर्प योग’भन्ने एउटा योग वर्णन गरिएको छ, जसअनुसार जन्मकुण्डलीमा सबै ग्रहहरू राहु र केतुको बीचमापर्दा जीवनमासमस्याहरू आउन सक्ने विश्वास गरिन्छ। यस्तो योग भएका मानिसहरूलाई नाग पञ्चमीको दिनविशेष पूजापाठ गराउँदाशान्तिमिल्ने विश्वास गरिन्छ ।
यस सन्दर्भ सँगै जोडेर थपलियाले नागपञ्चमीसँग सम्बन्धितअर्को लोकप्रिय र रहस्यमयीविषयभनेको नाग मणिभएको बताए । उनका अनुसार यो मणि विशेष प्रकारको रहस्यमयी र दिव्य वस्तु हो भन्ने मान्यता पाइन्छ,जनविश्वासअनुसार यो मणि नागको शिरमा हुन्छ र यसले अन्धकारमा उज्यालो दिन्छ, विष हटाउँछ, धन–सम्पत्ति ल्याउँछ र जीवनमाअद्भुत परिवर्तन ल्याउँछ।तर शास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा नागमणि दुर्लभ वस्तु हो जसको प्रमाणित स्वरूप पाइँदैन ।
नागपञ्चमीले आजको सन्दर्भमा मानव–प्रकृति सम्बन्ध, जैविकविविधता र सहअस्तित्वको शिक्षा दिन्छ। सर्पको पूजा गर्नु भनेको केवलधार्मिक कर्तव्य होइन, पर्यावरणीय चेतनाको अभ्यास पनिहो।
आजको समयजहाँ जैविक विविधता संकटमा छ, त्यहाँ यस्ता परम्परागतपर्वहरूले हामीलाई प्रकृति र जीव–जन्तुप्रति जिम्मेवार बनाउँछन् । विद्यालय, मन्दिर, गुठीहरूमा नागपञ्चमीको महत्व, पूजाविधि, पारिस्थितिक भूमिका र मिथकीयपक्षकाबारेमा जानकारी मूलक कार्यक्रम गरिनु पर्छ। यसले भावी पुस्तालाई संस्कृति र प्रकृति दुवैको संरक्षणमा प्रेरित गर्छ।
नागपञ्चमी केवल सर्प पूजा गर्ने दिनमात्र होइन, यो पर्वले हाम्रो जीवन, संस्कृति, पर्यावरण र आध्यात्मिक चेतना सँग गहिरो सम्बन्ध राख्दछ । नागपञ्चमीले हामीलाई प्रकृति प्रतिको सम्मान, जीव–जन्तुको संरक्षण र पारिस्थितिक सन्तुलनप्रति सजग बनाउँछ। नागपञ्चमीले सन्देश दिन्छ कि सर्प केवल डरलाग्दो प्राणी होइन, एक पूज्य, शक्तिशाली र सन्तुलन रक्षीजीवहो।
नागमणिको रहस्य, कालसर्प योगको ज्योतिषीयप्रभाव, अष्टनागको पूजापद्धति र सर्पको जैविक महत्वयी सबै पक्षहरूको समन्वयमा नागपञ्चमीलाई बहुआयामिक पर्वका रूपमाबुझ्न सकिन्छ । त्यसैले यस्तो पर्वको अध्ययन, प्रचार–प्रसार र संरक्षण अत्यन्तै आवश्यक छ।
